Na pierwszy rzut oka pachamanca wygląda jak mięso i ziemniaki zwalone na talerz. Potem schodzi pokrywka. Soki z mięsa spłynęły w ziemniaki, a słodycz kukurydzy spotyka zieleń ziół. To peruwiańska uczta z ziemnego pieca, andyjski sposób pieczenia na parze mięsa, ziemniaków, kukurydzy i ziół na zgromadzonym cieple. Wszystko działa dzięki kolejności: ciepło idzie w kamienie, a składniki wkłada się warstwa po warstwie.
Pachamanca, andyjski garnek z ziemi
W języku keczua pacha znaczy ziemia, a manka garnek, więc pachamanca to „ziemny garnek”. Metoda jest starsza niż Inkowie i mocno związana z peruwiańską tożsamością. Gotowanie składników w dziurze w ziemi wyłożonej rozgrzanymi kamieniami jest zapisane jako dziedzictwo kulturowe.

Początki i spotkanie wokół dołu
Gotowanie z użyciem rozgrzanych kamieni praktykowano w okolicach andyjskiego stanowiska Telarmachay 7000 do 8000 lat temu. Mięso idzie do ognia razem z ziemniakami, batatami, kukurydzą, bobem i lokalnymi ziołami, więc dół łączy gospodarstwo ze stołem.
Na miejscu posiłek zaczyna się od wykopania dołu i rozgrzania kamieni. Jedni marynują mięso, inni doglądają drewna, jeszcze inni myją ziemniaki i kukurydzę, a kiedy pokrywa jest już na miejscu, wszyscy szykują wielki półmisek, gdy reszta się gotuje. Czekanie jest częścią posiłku i właśnie dlatego pachamanca stoi w centrum świąt i spotkań. W 2015 roku pierwszą niedzielę każdego lutego ustanowiono „Dniem Pachamanki”.
Przegląd kuchni peruwiańskiej pokazuje owoce morza z wybrzeża, andyjskie ziemniaki i tropikalne składniki ze wschodu, żyjące razem w jednym kraju. Pachamanca wnosi górskie składniki i wspólne gotowanie na jeden talerz.
Różnice regionalne w mięsie i ziołach

Wysokość i uprawy są w Andach różne, więc pachamanca nie ma jednej właściwej listy składników. Pod tą samą nazwą główne mięso, zioła i dodatki zmieniają się z miejsca na miejsce.
| Region | Kierunki w mięsie i składnikach | Przykłady przypraw i dodatków |
|---|---|---|
| Junín | Świnka morska, alpaka, wieprzowina, jagnięcina, wołowina. Ziemniaki, fasola, kukurydza, oca, bataty | Czerwone chili, paico, achiote, chincho. Słodka i słona humita oraz ser obok |
| Cusco | Wieprzowina i jagnięcina. Ziemniaki, kukurydza, humita | Sól, huacatay, chincho |
| Ayacucho | Wołowina, wieprzowina, kurczak. Ziemniaki, fasola, bataty | Czosnek, kumin, żółte chili, chincho, chicha de jora |
| Huánuco | Wieprzowina, bataty, yuca, ziemniaki | Chincho i sos z ostrego chili i cebuli |
Potrawa czerpie z różnorodności regionalnych upraw, ziół i hodowli, a przy tym wspiera rodzinne rolnictwo i wiejską produkcję. Dorzucenie większej liczby składników nie uczyni jej bardziej lokalnej. Lokalna staje się przez to, co rośnie w pobliżu, ugotowane razem w jednym dole.
Pachamanca w domu, w zamkniętym garnku

W ziemnym dole składniki przykrywa się rozgrzanymi kamieniami, potem liśćmi, a na końcu ziemią, i gotuje powoli, nie pozwalając ciepłu uciec. W domu tę rolę przejmuje garnek z pokrywką. Jedna z wersji na kuchence wlewa wodę na dno garnka, układa kolejno kurczaka, bataty, ziemniaki i kukurydzę, przykrywa liśćmi kukurydzy lub papierem do pieczenia i gotuje na małym ogniu.
Ten przepis używa żeliwnego garnka z pokrywką w piekarniku nagrzanym do 180 °C. Odrobina wody na dnie wytwarza parę, która skrapla się na wewnętrznej stronie pokrywki i sprowadza soki z powrotem na dół. Tracisz aromat ziemi i promieniujące ciepło kamieni, ale mięso zostaje soczyste, a ziemniaki wchłaniają ziołowy sos.
Dodanie ziemi czy drewna nie odtworzy dołu. Zamknij parę i dopracuj konsystencję ziół oraz ziemniaków — tu domowa wersja najrzadziej się potyka.
Wybór garnka
Ciężki garnek zasługuje na swoje miejsce, jeśli często gotujesz takie potrawy pod pokrywką. Jeśli pachamankę robisz raz w roku, wystarczy żaroodporny garnek z pokrywką albo głęboka brytfanna, a naczynie, które łatwo podnieść, jest lepsze niż ciężki garnek, z którym się siłujesz. Czegokolwiek użyjesz, sprawdź, czy jest żaroodporne do 180 °C, czy pokrywka przylega szczelnie i czy cztery porcje wypełniają je mniej więcej do siedmiu dziesiątych.
Nie wkładaj do garnka kamieni z rzeki ani z ogrodu i nie rozgrzewaj ich w domowym piekarniku. W kuchni nie ocenisz rodzaju kamienia ani wody, którą trzyma w sobie. Charakter pachamanki wydobądź przez zioła, warstwy, zamknięcie i dobór składników.
W zwykłej brytfannie połóż na składnikach papier do pieczenia jako pokrywkę dociskową, a potem przykryj folią aluminiową i pokrywką naczynia. Poprowadź papier wzdłuż wewnętrznych ścianek i dociśnij folię do krawędzi, bo odstająca pokrywka wypuszcza wilgoć. Po wyjęciu z piekarnika zostaw garnek zamknięty na 10 minut, żeby soki i para się ułożyły; ziemniaki rzadziej się wtedy rozpadają przy nakładaniu.
Składniki (liczba porcji: 4)

Trzy rodzaje mięsa dają ci rozpiętość lokalnej, świątecznej potrawy. Jeśli wolisz nie kupować więcej, użyj dwóch: 300 g wieprzowiny i 300 g kurczaka. Zastąpienie wołowiny 200 g jagnięciny przesuwa potrawę w stronę Junín i Cusco. Pokrój wszystko w kostkę 4 cm, żeby pasowało do sposobu pieczenia.
Jeśli nie ma świeżego huacatay, zrób sos z 30 g mięty i 20 g kolendry. Przy samej mięcie chłodna nuta wysuwa się na przód, więc domieszaj kolendry, żeby uzupełnić zieloną goryczkę. Duża ilość suszonej mięty spłaszcza aromat, więc jeśli świeże zioła są trudne, zostaw przynajmniej trochę kolendry.
Żółte chili warto kupić raz. Poza ostrością jego owocowy aromat spina zioła z tłuszczem mięsa. Na 30 g w tym przepisie może stanąć zwykłe chili albo żółta papryka, a potrawa nadal się trzyma. Kupując produkt, sprawdź skład i etykietę, oceń moc ostrości i zacznij od 30 g.
Alergie i higiena
Ten przepis zawiera mięso, kolendrę i bób. Przy alergii na rośliny strączkowe pomiń bób. Jeśli reagujesz na rośliny z rodziny selerowatych, do której należy kolendra, zostaw ją. Sól, regulatory kwasowości i konserwanty w paście aji amarillo różnią się w zależności od produktu, więc przed decyzją o ilości sprawdź etykietę. Deskę do krojenia surowego mięsa trzymaj oddzielnie od talerzy, na których podajesz warzywa.
Wybór składników i zamienniki do pachamanki
Ta wersja skłania się ku Ayacucho: wołowina, wieprzowina i kurczak razem, z żółtym chili w sosie ziołowym. Huacatay i chincho dają lokalny, zielony aromat, ale trudno je dostać nawet w sklepach z importowaną żywnością. Huacatay ma miętową zieloność z lekko ciemną goryczą, a świeża mięta z kolendrą zastępują go wystarczająco dobrze, żeby zachować kształt potrawy.
W niektórych regionach bób gotuje się w strąkach, kukurydzę w krążkach, a ziemniaki w skórkach; tutaj wszystko jest pokrojone tak, by łatwo się jadło. Dokładne lokalne odmiany mają mniejsze znaczenie niż pokrojenie składników w formy, które gotują się w podobnym tempie. Ziemniaki trzymaj w okolicy 4 cm, bo mniejsze kawałki rozpadają się, zanim mięso będzie gotowe.
Przygotowanie
Jeśli wrzucisz wszystko do garnka naraz, smak mięsa wyjdzie, ale ziemniaki się rozpadną, a środek kurczaka zostanie w tyle. W domu wynik zależy od trzech rzeczy: dopasowania wielkości kawałków mięsa, układania warstw od dna garnka w górę i rzadszego zaglądania pod pokrywkę.
Standardem jest 74 °C dla kurczaka oraz 63 °C z 3-minutowym odpoczynkiem dla kawałków mięsa. Ponieważ jednak w tym garnku jest kurczak, podgrzej cały garnek do 74 °C. Termometr ratuje cię przed ocenianiem gotowości tylko po kolorze powierzchni.
Częste błędy przy pachamance i jak je naprawić

Sos, który spływa
Jeśli rozcieńczysz sos ziołowy za bardzo, płyn zbiera się na dnie garnka i mięso się dusi, zamiast się piec. Posiekane zioła i pasta powinny oblepiać mięso, a 100 ml wody idzie tylko na dno garnka. Jeśli sos i tak spływa, wyjmij mięso, wytrzyj wodę z powierzchni, dodaj trochę więcej ziół i włóż z powrotem.
Krojenie nożem zostawia miętę, kolendrę, cebulę i czosnek nierówne, przez co trudniej panować nad sosem. Jeśli często robisz sosy ziołowe i pasty, mały robot kuchenny, który równo sieka niewielkie ilości, wart jest zakupu; sprawdź jego pojemność, nóż i misę. Do jednego garnka nóż w zupełności wystarczy.
Setna minuta to wskazówka, nie wyrok. Szukaj 74 °C w środku kurczaka, szpikulca wchodzącego w ziemniaki i zapachu ziół oraz soków z mięsa, który unosi się po zdjęciu pokrywki. Zimny garnek, duże kawałki mięsa albo ciasno wypełniony garnek zawsze potrzebują dodatkowego czasu.
Zbyt pełne warstwy
Wypełnij garnek po brzegi, a ziemniaki na wierzchu zrobią się miękkie, podczas gdy mięso na dnie dostanie za mało pary. Zatrzymaj się na siedmiu dziesiątych, a resztę upiecz w brytfannie z tym samym sosem. Zostawia to miejsce na krążenie ciepła w garnku.
Zbyt częste otwieranie pokrywki
W domowym piekarniku każde zajrzenie wypuszcza parę i ciepło, a tu i tak nie ma na co patrzeć, bo nic się nie rumieni. Zostaw garnek w spokoju do 90 minut, potem po 100 minutach sprawdź raz termometrem i szpikulcem. Jeśli wygląda na suchy, dolej 50 ml wrzącej wody od brzegu garnka, załóż pokrywkę i grzej 10 minut.
Mięso pokrojone w różne wielkości
Pokrój na małe tylko kurczaka, a jego soki wyciekną i powierzchnia stwardnieje. Dla wieprzowiny i wołowiny też używaj 4 cm. Mięso z kością albo duże kawałki potrzebują dłuższego pieczenia, więc traktuj je jak inny przepis. Przy jagnięcinie zostaw ścięgniste części łopatki w kawałkach, dobrze obtocz je sosem i piecz powoli.
Podawanie pachamanki i warianty regionalne

Ziemniaki, bataty, kukurydzę i bób rozdziela się obok mięsa wraz z sokami i sosem ziołowym, a każdy biesiadnik dodaje sobie ostrości albo kwasowości według smaku. W Ayacucho dodatkami są humita, sos serowy i ostry sos z rocoto i huacatay. W domu możesz skierować garnek w stronę wybranego regionu:
- Użyj jagnięciny i małych ziemniaków: zastąp wołowinę łopatką jagnięcą i weź dwa rodzaje ziemniaków, a będziesz bliżej górskich stołów Cusco i Junín. Jeśli jagnięcina mocno pachnie, dodaj trochę więcej mięty.
- Dodaj yucę: żeby zbliżyć się do Huánuco, zastąp połowę batatów mrożoną yucą. Duże kawałki mają zwyczaj zostawać surowe w środku, więc rozmroź je i pokrój na 4 cm.
- Podaj aji osobno: zmniejsz aji w sosie do 20 g, a resztę postaw w małej miseczce, żeby ci, którzy nie lubią ostrości, też mogli cieszyć się ziołami i mięsem.
- Nadaj sosowi ziołowemu zielony kierunek: gdy dostaniesz huacatay, użyj go na połowę mięty. Za dużo kolendry robi się trawiaste, więc nie przekraczaj 20 g.
- Zrób z dodatków dzień święta: wystaw humitę, ser oraz salsa criolla z cebuli i pomidorów na osobnych talerzach. Kwasowość przełamuje tłuste mięso.
Po żółty sos do podania obok sięgnij po peruwiańską papa a la huancaína. Chupe de camarones zamiast tego łączy owoce morza i nabiał, ale też stawia ziemniaki i ostrość na skraju stołu.
Przechowywanie i częste pytania

Cały garnek w lodówce stygnie powoli w środku, więc rozłóż resztki mięsa i warzyw do płytkich pojemników. Gdy lekko ostygną, przykryj, wstaw do lodówki i zużyj do następnego dnia. Mięso i ziemniaki przechowuj osobno, żeby ziemniaki nie wchłonęły za dużo soku, a podgrzewaj w garnku lub w mikrofalówce, aż środek osiągnie 74 °C.
Czy mogę użyć tylko dwóch rodzajów mięsa?
Tak: wieprzowina i kurczak albo wieprzowina i jagnięcina — oba warianty działają. Ważniejsze od liczby rodzajów mięsa jest trzymanie sumy na 800 g i dopasowanie krojenia oraz pieczenia. Bez kurczaka wciąż krój wołowinę i wieprzowinę na kawałki, zamiast piec je jako całą pieczeń, sprawdzaj temperaturę w środku i pozwól im odpocząć.
Jak to naprawić, jeśli składniki są twarde albo zbyt mokre?
Jeśli są twarde, dolej 50 ml wrzącej wody od brzegu garnka, załóż pokrywkę i grzej w 180 °C przez 10–15 minut. Jeśli są zbyt mokre, przełóż mięso i ziemniaki na talerz, nie łamiąc ich, pogotuj sos w odsłoniętym garnku 5 minut i włóż je z powrotem. Dodanie wody od początku tylko rozwadnia sos ziołowy.
Czy można to zamrozić?
Ugotowane mięso dobrze się mrozi, ale ziemniaki i bób po rozmrożeniu mają zwyczaj robić się wodniste, więc zjedz je najpierw z lodówki. Mroź w cienkich, pojedynczych porcjach, rozmrażaj tylko to, co podgrzejesz, i podgrzewaj dokładnie do środka przed jedzeniem.








